WIPO TAHKİMİ VE DÜNYA TİCARET ÖRGÜTÜ

Uluslar arası fikri mülkiyet hukukunda son yıllarda önemli gelişmeler yaşanmaktadır. Fikri mülkiyet haklarının tanınması ve korunması alanında imzalanan uluslar arası antlaşmalar ve anlaşmaların uygulanmasını sağlayan uluslar arası kuruluşların çalışmaları söz konusu gelişmelere örnek teşkil etmektedir. Diğer yandan sadece fikri hakların tanınması ve hak sahiplerine bir takım hak ve yetkiler verilmesi yeterli olmamakta, bu hakların kullanılması ve korunması için uygulanabilir ve geçerli bir uyuşmazlık çözüm yönteminin varlığı da gerekli olmaktadır. Bundan dolayı, uluslararası fikri mülkiyet hukukunda uyuşmazlık çözüm mekanizmaları konusu önem kazanmış; bu kapsamda fikri mülkiyet haklarından doğan uyuşmazlıkların çözümünde özellikle iki uluslar arası kuruluş önemli rol oynamaya başlamıştır. Bunlar, Dünya Fikri Mülkiyet Örgütü ve Dünya Ticaret Örgütü’dür. 

GİRİŞ

Uluslararası fikri mülkiyet hukukunda son yıllarda önemli gelişmeler yaşanmaktadır[1] Fikri mülkiyet haklarının tanınması ve korunması alanında imzalanan uluslararası anlaşmalar ve bu anlaşmaların uygulanmasını sağlayan uluslararası kuruluşların çalışmaları söz konusu gelişmelere örnek teşkil etmektedir.[2] Diğer yandan sadece fikri hakların tanınması ve hak sahiplerine bir takım hak ve yetkiler verilmesi yeterli olmamakta, bu hakların kullanılması ve korunması için uygulanabilir ve geçerli bir uyuşmazlık çözüm yönteminin varlığıda gerekli olmaktadır. Bundan dolayı, uluslararası fikri mülkiyet hukukunda uyuşmazlık çözüm mekanizmaları konusu önem kazanmış; bu kapsamda fikri mülkiyet haklarından doğan uyuşmazlıkların çözümünde özellikle iki uluslararası kuruluş önemli rol oynamaya başlamıştır. Bunlar, Dünya Fikri Mülkiyet Örgütü (World Intellectual Property Organization, WIPO, DFMÖ) ve Dünya Ticaret Örgütü (World Trade Organization, WTO, DTÖ)’dür.

WIPO Tahkim ve Arabuluculuk Merkezi, 1994 yılında Birleşmiş Milletler Örgütünün organı olan WIPO’nun uluslararası bürosunun idare birimi olarak kurulmuş olup, fikri mülkiyet hukukundan doğan uyuşmazlıkların çözümünde tahkim ve uzlaştırma gibi çözüm mekanizmalarının yaygınlaştırılması ve idaresi amacını gütmektedir. Bu merkez uluslararası bir merkez olup, bağımsızlığı ve tarafsızlığı olması önemli bir özelliğidir.

DTÖ, GATT anlaşmasının gözden geçirildiği Uruguay görüşmelerinde kurulmuş olup, uluslararası ticarette serbestlik ilkesine dayanan önemli bir kuruluştur. DTÖ, çok yönlü bir kuruluştur. DTÖ’nün en önemli niteliklerinden biri hiç şüphesiz etkin bir uyuşmazlık çözüm mekanizmasına sahip olmasıdır. Bu mekanizma, DTÖ’nün en önemli işlevi olup çok uluslu ticari sistemde güvenli ve tahmin edilebilir bir ortam sağlamaktadır. Bu sistemin yanında, Uruguay görüşmelerinde, Ticaretle Bağlantılı Fikri Mülkiyet Hakları (TRIPS) anlaşması da imzalanmıştır. Bu anlaşma, fikri mülkiyet haklarının korunması ve uygulanmasını sağlamak amacıyla, fikri mülkiyet haklarının korunması ile ilgili minimum standartlara uyum mecburiyeti getirmiştir. Ayrıca anlaşmadan kaynaklanan uyuşmazlıkların çözümünde, Dünya Ticaret Örgütünün Uyuşmazlık Çözüm Anlaşmasının uygulanmasına açıkca atıf yapmıştır.

Uluslararası Fikri Mülkiyet Hukukunda uyuşmazlık çözüm mekanizmalarından WIPO Tahkimi ve Dünya Ticaret Örgütünü ele alan bu çalışma; giriş, dört bölüm ve sonuç kısmından oluşmaktadır. 

Fikri Mülkiyet Haklarından Doğan Uyuşmazlıklar ve Tahkime Elverişilik başlığını taşıyan Birinci Bölümde, önce fikri mülkiyet haklarından doğan uyuşmazlık çeşitleri ele alınmıştır. Daha sonra, fikri mülkiyet hakları ile ilgili uyuşmazlıkların çözümünde uluslararası tahkimin avantajları ve dezavantajları üzerinde açıklamalar yapılmıştır. Devamında fikri mülkiyet haklarından doğan uyuşmazlıkların tahkim yolu ile çözümünde karşılaşılabilecek önemli sorunlardan biri olan tahkime elverişlilik konusu hakkındaki çeşitli görüşlere yer verilmiş, özellikle Amerikan Hukuku ile Çin Hukuku olmak üzere çeşitli ülke hukuklarının bu konudaki düzenlemeleri incelenmiştir. Bu bölümde son olarak fikri mülkiyet haklarından doğan uyuşmazlıkların tahkime elverişliliği Türk Hukuku açısından incelenmiştir.

İkinci bölümde WIPO Tahkimi başlığı altında, WIPO Tahkim Kuralları çerçevesinde yürütülen WIPO Tahkimi ele alınmıştır. Bu bölümde, WIPO Tahkim Kuralları yeri geldiğinde başta MTO Tahkim Kuralları ve LCIA Tahkim Kuralları olmak üzere diğer uluslararası tahkim kuralları ile karşılaştırma yapılarak anlatılmıştır. Ayrıca fikri mülkiyet haklarının özelliğinden dolayı, WIPO Tahkim Kurallarında özel olarak düzenlenen deliller ve gizlilik gibi önemli konulara değinilmiştir. 

Çalışmamızın Üçüncü bölümü TRIPS ve Dünya Ticaret Örgütü Uyuşmazlık Çözüm Mekanizmasına ayrılmıştır. Bu bölümde ilk olarak Dünya Ticaret Örgütü hakkında genel bilgi verilmiş, daha sonra fikri mülkiyet hakları ile ilgili TRIPS anlaşması değerlendirilerek bu anlaşma çerçevesinde ortaya çıkan uyuşmazlıkların çözümünde uygulanacak olan Dünya Ticaret Örgütü uyuşmazlık çözüm mekanizması üzerinde durulmuştur. İlaveten Dünya Ticaret Örgütü uyuşmazlık çözüm mekanizmasında yer alan usuller, uygulanacak hukuk, kararların ve tavsiyelerin yerine getirilmesi, tahkim gibi önemli konular TRIPS anlaşmasından doğan uyuşmazlıklar kapsamında incelenmiştir. Bu bölümde ayrıca Dünya Ticaret Örgütü uyuşmazlık çözüm mekanizmasının geliştirilmesi amacıyla yapılan müzakereler ve son olarak TRIPS ile ilgili dava örnekleri ele alınmıştır.

Dördüncü Bölümde WIPO Tahkimi ile DTÖ Uyuşmazlık Çözüm Mekanizmasının Karşılaştırılması başlığı altında, fikri mülkiyet hakları ile ilgili uyuşmazlıklarda gidilebilecek çözüm mekanizmalarından WIPO Tahkimi ile DTÖ uyuşmazlık çözüm mekanizması çeşitli açılardan karşılaştırılarak incelenmiştir. Bu iki mekanizma arasındaki farklılıkların tespitinden sonra, bu bölümde ayrıca WIPO ile DTÖ arasındaki işbirliğinin gerekliliği üzerinde durulmuştur.